Uçaktan indim, istasyona gittim, biletçi hanıma navigasyonu gösterip sordum: “Bu yol için hangi biletleri almam lazım?” Ekrana bir baktı, gördüğünü hiç beğenmedi. Hararetle ve yüksek sesle konuşmaya başladı:

“NO NO NO orada İNME! İNME! Şuradan git!”

Bir türlü anlayamadım dediğini. Ben anlamadıkça canı daha da sıkıldı. Samimi ve kaotik bir tantana şeklinde başlayan iletişim çabası iyice karıştı, çıkmaza girdi. En sonunda sabrı taştı, “OF VER ŞU TELEFONU VER!” deyip elini uzattı.

Normal şartlarda “Ne münasebet!” denecek bu talebi gülerek ve görev bilip yerine getirdim, camekanın altındaki minik aralıktan zar zor uzattım telefonu. Baştan yeni tarif girecek sanırken ekranda ara durağı işaret edip,

“BAK BURDA İNME BURADA İNME DOĞRUDAN GİT DİYORUM SON DURAĞA”

dedi. Sonunda anladım.

“Peki tek bilet yerine turist bileti alsam daha mı iyi?” diye sordum, ona çok memnun oldu. “Evet çok daha iyi o bilet çok iyi, öyle yap kesin öyle yap” deyip özelliklerini saydı biletin, neşeyle basıp verdi, yolladı otelime.

Katılacağım toplantı bir dağın tepesindeki bir araştırma enstitüsündeydi. Ta oralara gitmişken bir de mağara ziyareti mi sıkıştırsam araya diye heves etmiştim ama gerçeklerle yüzleşmem çok vakit almadı. Geçen gidişten önce gıyaben tanıştığım iki Yunan mağaracı arkadaş vardı, onlara “Şuralarda mağara var mıdır?” diye sorayım diye bilgisayarı açar açmaz iki gün boyunca sürecek toplantı, sunum hazırlığı, vb. programı kendini dayattı, “gerçekçi ol” deyip vazgeçtim.

Otelden enstitüye taksiyle gidiliyordu, ilk günkü şoför biraz ters biriydi ama ikinci gün pek sevimli, sakin bir beyle sohbet ede ede gittik. Atina içinden çıkıp dağ yollarına vardığımızda yüzü iyice gevşedi, bir noktada gülümseyip,

“Buralar geçen yıl yandı aslında”,

dedi. “Ama”, şöyle bir baktı pencereden, elini manzaraya doğru gezdirdi, “yaşam!” Yangın sonrası tekrar yeşillenmiş bile her yer.

Tepeye vardığımızda muhabbet iyice sarmıştı, hemen inemedim, ben dinledikçe o anlattı. Oraların tarihi, doğal güzellikleri. Sonra birden, bir sürpriz:

“Şu karşıki dağda da bir mağara var.”

“Ne mağarasıymış o?!” dedim, “Gizemli bazı doğa olayları oluyormuş orada” dedi. Girişinde eski bir kilise varmış, birtakım tuhaf şeyler varmış.

Dedim ben arayamadım ama mağara beni buldu. Farz oldu gitmek.

Akşam son toplantı bitti, bir 5-6 saat falan vardı uçağa, düşündüm, gözüm kesti. Herkes kahve-sohbet-sosyalleşme falan takılırken ben yürüyerek inmeye başladım tepeden.

Güneş sert, çantada bir küçük şişe su. Navigasyon bir saat 40 dakika falan demişti inip diğer dağa çıkıp mağaraya varış toplam yola. Biraz sınırda gibiydi vakit ama tempolu gider hallederim diye kendimi ikna etmeye çalıştım, hesap kitap yapıp kafamı hazırladım önümdeki maceraya.

On dakika geçmeden pat diye bir Yunan abla durdu yanımda. “Nereye yürüyorsun bu sıcakta, aşağıdaki otobüs durağına falan gidiyorsan bırakayım” dedi. Süper olur dedim, bindikten sonra da karşıki dağdaki mağaraya gittiğimi söyledim.

“Yav orası uzak” dedi, “ben ta ne zaman bir sefer arabayla gitmiştim ama bayağı da yol sürüp gitmiştim, emin misin?” “Yeterince suyun var mı?” Var dedim su, vaktim de var, dert değil. Pek aklına yatmadı, biraz da tedirgin oldu ama tepenin aşağısına varınca indim, ayrıldık.

Bir lokantaya uğradım, bi şişe daha su alayım dedim. Garson çocuk önce koca bir şişe su satacak gibi oldu, sonra bir durakladı, “gel gel” dedi, mutfağa götürdü, bardakta soğuk su verdi bedavaya. Dedim şişeye doldurmak gerekmiyor ya, mide de olur. Biraz içip vücuduma yedekledim, ufak şişemi de iyice tepeleme doldurup düştüm yola.

Navigasyonun tarif ettiği yürüyüş yolu ablanın arabayla gittiği yoldan muhtemelen çok daha kısaydı ama tabii daha sertti. Toprak yoldan ayrıldıktan sonra dağın tepesine doğru kıvrılarak giden dimdik bir patika. Tenha, ıssız. Güneş-sıcak, gölgesiz. Arada yanmış orman kalıntıları, yarı yanmış, geri yeşillenmiş ağaçlar. Büyük kayalar, uçurumlar. Şu an suyun damlası bile olmayan kupkuru dağda, arada bir de patikayı bıçak gibi kesmiş su yolları, kim bilir ne zamandan kalan sel izleri. Neler görmüş, geçirmiş, gene toplamış. Rengarenk dağ çiçekleri, arılar. Yaşam!

Tepede oraya motorsikletle çıkmış, mağara girişinin hemen yanındaki duvarda tırmanış yapan iki oğlan bir kız, üç gençle karşılaştım. Selamlaştım, biraz onları seyredip su içtim, dinlendim, sonra daldım içeri.1

Kocaman bir karanlık. Soğuk. İçeri doğru, yokuş aşağı inerken yukarıdan tek tük su damlaları. Bir acayip mekan.

İnsan kimi yerlere vardığında neden olduğunu bilmeden, öncesinde aklında olmayan bir şarkıyı mırıldanmaya başlıyor bazen. Mağara duvarlarında yankılanan bir ıslıkla şunu çalar buldum kendimi: 0:50-1:45.

Uçak saatini yanlış hatırlamışım, meğer bir saat daha önceymiş. Hızla indim tepeyi, aşağıda otobüs durağını henüz görememişken o yönde koşan birkaç kız gördüm, dedim bunlar otobüse yetişmeye çalışıyordur, ben de koştum. Hakikaten de bir dakika içinde bir otobüs geldi. Bekleyen köylü hanımlara sorup teyit ettim, bindim. Otostop yapmadığım halde durup beni alan abla olmasaydı belki de kaçacak olan uçağa rahatça yetiştim böylece.

1

Yürüyeceğim patikanın haritasını ve mağaranın konumunu kardeşime yollamıştım. Böyle maceralara “en kötü senaryo” emniyeti almadan çıkmak doğru değil.

Utkan’la belki 20-25 yıldır görüşmüyoruz. İsveç’te hekim kendisi, yıllardır orada yaşıyor. Meğer dün tatile gelmişler ailecek, bugün bir sürpriz, Çağlayan’da karşılaştık. İkimiz de şaşırdık, sevindik.

Sabah adliyeye gideyim, böyle bir anda orada olayım demiştim ama sonra biraz arada kaldım. Sema “git git” deyince ikna oldum, düştüm yola. Otoyol çıkışındaki virajda emniyet şeridi tıklım tıklım doluydu. Eski bir bakanın üniversitesine gelenlerin park etmiş araçları, tehlike yaratıyor aylardır. Çeken, ceza kesen yok.

Çağlayan’da hava sıcak ama insan yelpazesi geniş, serinletmiyorsa da biraz olsun rahatlatıyor. Konuşmalar yapılıyor art arda, sendikacılar, siyasetçiler. Bir gazeteci hanım var Twitter’da hep gördüğüm, tek başına habercilik yapan. Birini ona benzetip yanına gidiyorum, “Pardon siz Fatoş hanım mısınız?” diyorum soyadı vermeden. Kimden bahsettiğimi anlayıp gülümsüyor, “Yok”, diyor, “şurada, önde o.”

Boğaziçi’nde ara ara uzaktan gördüğüm bir hanım ve bir beyle tanışmak/laflamak ilk defa kısmet oluyor. Bugün sosyal medyada yayılan “diploma çekiştirme” videosunu konuşuyoruz. Sonra gene okuldan tanıdığım, keskin zekalı, hep tek duran, hep doğru bildiği yerde duran bir hoca. Uzaktan selamlaşıyoruz. Utkan’ın bir başka arkadaşı da gelmiş tek başına, o da onunla tanıştırıyor.

En çok alkışı Sera Kadıgil’in konuşması alıyor. Oturup tweet atmak yerine bu sıcakta oraya geldiğimiz için hepimizi tebrik ederek başlıyor, ilk alkış öylece kopuyor ve daha oradan avucunun içine alıyor herkesi. Siyasetçi, sendikacı denilen insanların güzel konuşmalar yapabilmesini bekliyor insan ama herkes öyle değil. Türlü konuşmacılar arasında bir genç bir kadının samimi konuşması kalıyor aklımda, bir de biraz büyük ve genel sözlerle ilerlerken “Bugünlerde, tanıdığımız aydın insanlarla ya böyle adliyede, ya hapishanede, ya da cenazede görüşüyoruz” diyen bir beyinki. Sondaki o ayrıksı cenaze eki komiğime gidiyor, istemsiz bir gülme geliyor, zor da olsa tutuyorum kendimi.

Sürekli insanlara bakıyorum. Kim bunlar? Kim gelmiş? Bir ara bir genç kızı gözlerinin yaşını silerken yakalıyorum. Arkadaşı mı Deniz’in? Yoksa sadece duruma mı duygulanmış? Eski solcu bıyıklı ağabeyler, mor saçlı gençler, benim yaşlarda insanlar. O kadar çok insan yok ama bir ağırlığı var sanki topluluğun. Çeşitten, yelpazenin genişliğinden kaynaklanan bir ağırlık mı bu? Bir tür samimiyetten mi?

Sera Kadıgil bu sıcakta ülkenin dört bir yanındaki olayları takip eden basın mensuplarına teşekkür ederken Fatoş hanımı da adıyla anıyor bir tarafı işaret edip. Konuşmalar bitince o yana gidip tanışıyorum sonunda, teşekkür ediyorum emekleri için. Gülümsüyor. Adımı anlıyor mu, bilmiyorum.

-

İsveç’ten Utkan, eski arkadaşı, Boğaziçili hoca, topluluğun havası, vb. derken, bir düşünce beliriyor aklımda. Evet, insanların birlik olması, bir çatı ya da muhtelif çatılar altında toplanması lazım. Evet, tek tek etkili olmak mümkün değil, hak aramak ancak birlikte yapılabilecek bir şey. Evet, tabii: El pueblo, unido.

Ama: Bazen, acaba, böyle tek tek de olsa doğru yerde durma iradesi gösteren, sesi gür değilse de tavrı inatçı olan, toplulukların değilse de kendinin lideri olan insanlar mı taşıyor kimi bayrakları? Söndüğü sanılan bir mangalın dipte bekleyen inatçı közleri, bazen böyle insanlar mı oluyor?

-

Dönüş yolunda emniyet şeridini bu sefer hız yaparak giden, rüzgarıyla diğer araçları sarsan “çakarlılar” ele geçiriyor. Okulumuzda mezuniyet törenleri devam ediyor. Ellerde diplomalar, birtakım pırıltılı yüzler.

Uçansu, bir büyülü isim. Antalya’nın dağlarında, orman içinde bir şelalenin ismi.

Sarp bir yamaçta bir kovuktan bir su kaynıyor, ufak bir göl olup taşıyor, kayalardan aşağı uçuyor. Göl mavi-yeşil, berrak. Su, soğuk.

Karstik kaynakların suları hep “mağara” denilebilecek yollardan geliyor ama bu mağaralar insanların araştırmasına uygun olmuyor her zaman. Uçansu da son derece tehlikeli bir mağara dalışını göze almadan keşfedilebilecek bir yer değildi. Ta ki bir-iki ay kadar öncesine kadar.

Antalya’da yaşayan, üniversite yıllarından beri mağaracılıkla uğraşan arkadaşım, Uçansu’nun bu yaz sonunda tamamen kuruduğunu haber almış. Birkaç video yolladı, seyrettik. Suyun geçici olarak da olsa kurumasına üzüldük ama manzarayı görünce heyecanlandık. Yamaçtaki o gölün tabanında boşluklar vardı, belki normal zamanda suyun geldiği boşluklar. Şimdi girip araştırmak mümkün olur muydu?

Merak-heyecan sardı ama bu yaşta işler-güçler, zaman darlığı, malum. Birkaç hafta kadar karşılıklı bir sessizlikten sonra daha fazla dayanamayıp atılan iki kısa mesajla konu bağlandı:

“Bu haftasonu Uçansu?” / “Yapalım.”

Yanımıza zamanı daha esnek birkaç genç mağaracı arkadaşı da katarak vardık Uçansu’ya. Muazzam bir orman, hemen yanda derin bir kanyonun içinden gelen soğuk, berrak bir dere.

Yamaca tırmandık, normalde göl olan kovuğa girdik. Hiç su yok. Tuhaf bir his; birinin görmemen gereken mahrem bir halini görür gibi bir his.

Yerde kayaların arasında türlü ufak boşluklar vardı ama umduğumuz kadar rahat olmayacaktı keşif denemesi. Zorlu ve biraz da ümitsiz şekilde geçecek bir birkaç saate hazırlanırken bize yol gösteren çoban arkadaş yamacın daha da yukarısında bildiği bir başka boşluktan bahsetti. Dikey şekilde aşağı, Uçansu’ya doğru inen bir boşluk. Onun daha büyük bir potansiyel içerdiğini düşündük, Uçansu’dan ayrılıp tırmanmaya devam ettik.

Dağın içinde dar sayılacak bir çatlak şeklindeydi yukarıdaki mağara. İpleri bağlayıp indik, indikçe genişledi. Dibe vardığımızda karanlıkta bir çarşak karşıladı bizi, çarşağın en altında ise yine berrak, pırıl pırıl, mavi-yeşil bir göl. Bu sefer bir yeraltı gölü.

Etrafı kolaçan ettik, detaylarını meraklısına tarif edebileceğim birkaç deneme de yaptık ama mağaranın orada bittiğine kanaat getirdik. Bir tekrar olasılığını da cebimize koyarak dönme kararı aldık. Yamacı gece karanlığında indik, saatler süren yolculuklarla evlerimize döndük.

Hayallerimiz gerçek olamadı, Uçansu’nun sırlarına eremedik, ama dar zamanını böyle bir amaç için ayırmaya gönüllü, bir tam gününü dağda-bayırda, yeraltında, ip üstünde geçirmeye hevesli, genç-yaşlı birkaç kafa dengi arkadaşla o hayalin peşine düşmek, yetti de arttı.

Mağaranın dibinde, keşif için önemsiz sayılacak ama benim için duygusal, içsel bir önemi olan, şaşırtıcı bir şey buldum. Onun hikayesini buraya sığdırmak mümkün değil, o da belki başka bir zaman.

Teşekkürler: Gönüllü rehberimiz Orhan, Bülent G., Emel G., Emre Can G., Kadir G., Rümeysa H., Umutcan A.

Not: Biz döndükten kısa süre sonra yağmurlar başlamış, göl dolmuş. Şelale yine çağlıyor.

Geçen gün paylaştığım Onur Yaser Can davasına gittim izleyici olarak.1 Sabah erken çıktım, pek uykuyu alamadan. Kolaymış Çağlayan'a gitmek; otobüs, sonra metrobüs. Metrobüsten inince kocaman, upuzun bir üst geçit. "Öbür taraf"a geçtiğini hissettiriyor insana.

Bina çok büyük. Avukat girişi şu taraf, vatandaş girişi bu taraf, biraz yürüyorsun. Madem erken geldim, bir gireyim bakayım, yer-yön bulma işi çıksın aradan dedim.

Girişte havaalanı benzeri güvenlik. İçerisi kasvetli, insanda sıkıntı/tehdit hissi uyandıran bir yer olacak diye beklerken, pek de öyle çıkmadı. Bir azamet var ama kasvetli bir azamet değil, ferah bir yer sayılır.

İnternete bakıp detayları aramadan önce belki zaten biliyorlardır diye danışmaya sordum: Onur Yaser Can davası için gelmiştim, ünlü bir dava, saat 10'da duruşma. Acaba nerede olduğunu bilirler mi? Bilmiyorlar. Kaçıncı "ağır ceza" olduğunu internetten bulunca yönlendirdiler.

Duruşma salonunun önü bomboş. Güvenlik görevlileri ile kısa bir sohbet ve soru: İzleyici olarak girilebilecek mi, biliyorlar mı? Bilmiyorlar ama tartmak için "dava ne davasıydı?" diye sordular. Birkaç cümlede özetledim olayı ve sonrasını. Yüzler baştan beri biraz mahkeme duvarı gibi, tavırlar hafif gerilimli, gardlar alınmış. Ama özetin ikinci cümlesinden itibaren refleksif, istemsiz bir ifade geliyor yüzlerine. İki-üç-dört, sonraki her cümlemde şiddeti/dehşeti artıyor o ifadenin.

Emin olamıyorlar ama izin verilmeyeceğini tahmin ediyorlar.

Dışarıda bir basın açıklaması yapılacaktır belki diye dolanmaya karar veriyorum. Bu işler genelde nerede yapılıyor diye sorduğum, yüzü-tavrı yukarıdakilerden daha bariyersiz görünen görevli, meydanı gösterdikten sonra "hangi dava?" diye soruyor.

Söyleyince, "biliyorum o davayı", diyor.

Merdivenleri çıkıp hem arkamdaki meydanı, hem de iki taraftan binaya doğru yürüyenleri kollamaya başlıyorum. Onur'un kardeşi Ezgi Sevgi'nin fotoğraflarına bir kez daha bakıyorum. Gelenlerin bazılarını biraz ona benzetiyorum; yanlış kişiye gitmemek için ne giymiş olur acaba diye düşünüyorum. Resmî görünen bir şeyler giyecek olsa gerek diye düşünerek birkaç kişiyi eliyorum. Pantolon-gömlek-ceket tipi bir şeyler arıyorum.

Sonra Ahmet Şık'ı görüyorum yanında 2-3 kişi ile. Şahsen tanımıyorum kendisini ama selam veriyorum, doğal şekilde alıyor selamımı. "Hangi dava?" diyorum, gülümseyip "senin düşündüğün" der gibi bir tonda, "Onur Yaser Can" diyor. Yanına katıyor, birlikte giriyoruz.

Binaya ikinci giriş, ilk girişten farklı. Belirsizlik, yabancılık, tek seferde bile azalıyor. "Bu ön antrenman ilerisi için de faydalı oldu galiba" diye düşünüyorum ister istemez.

Yukarıda insan sayısı artıyor yavaş yavaş. Gazeteciler, milletvekilleri, avukatlar, başka insanlar. Bir görevli "avukat ya da birinci derece yakını olmayanlar koridorun dışında beklesin" diyecek oluyor. Bir milletvekili neşe-özgüven karışımı bir tonla, sıfır tereddüt ile ve güçlü, gür bir sesle cevap veriyor: "Yok canım! Avukatı burada, danışmanları burada, akrabaları burada, hepsi burada!"

Çok mantıklı bir cevap değil verdiği. Tartışmaların her zaman mantıkla, logos'la kazanılmadığını bir kez daha görüyoruz. Herkes kalıyor.

Ezgi Sevgi Can geliyor sonunda. Tanıdıkları ile sarılıp selamlaşıyor, arkadaşları ile gülüşüyor, diğer insanlarla konuşuyor. Tek kaldığında, ciddileşiyor. Elinde üzerine kalemle notlar alınmış sayfalarca metin var, yoğun bir odakla onlara bakıyor.

Tedirgin görünüyor mu diye bakıyorum; görünmüyor. Yoğun, doğal bir odak var halinde ama tedirginlik yok. Boş bir anında gidip selam veriyorum, yazışmamızı hatırlatıp kendimi tanıtıyorum. Doğal, güzel, sıcak gülümseyişi ile bana da selam veriyor, teşekkür ediyor.

-

Üstünde: Bol, eski bir kot, bir tişört, boyna dolanmış kalın/partal bir gömlek. Ayağında, üzerinde dinozor resimleri olan çoraplar, Converse ayakkabılar.

Ve hiçbir tayyörün-döpiyesin-takım elbisenin insana sağlayamayacağı bir ciddiyet/sağlamlık/özgüven.

-

İzleyicilerin alınacağı çıkıyor ortaya, giriyoruz. Bir kalabalık dışarıda kalıyor; ufak bir arbede çıkıyor. Hakim, bir kadın. "Kavga etmeyin, kavga etmeyin, herkesi alacağım, büyük salona geçiyoruz", diyor.

-

Duruşmanın gidişatını derli toplu gazeteci özetlerinden okumak mümkün/daha faydalı. Dikkat çeken, göze batan bazı şeyler:

Bazı sanıklar uzaktan katılıyor. Kendilerine gösterilen fotoğrafları kameradan göremediklerini söylüyorlar. Kimilerinin sesinde, tavrında, küstahlık sınırlarında gezinen bir hal var. İnsan haksız yere bile suçlanıyor olsa, mahkemede takınılmasının zor olduğu düşündüğüm bir tavır bu.

Tüm sorulara hatırlamıyorum-hatırlamıyorum-hatırlamıyorum diyerek giderken bir noktada daldırıp az önce hatırlamadığını söylediği şeye dair ekstra bir detay verenler. Bir zamanlar varlığı resmi ağızlarca reddedilen çıplak aramanın son derece normal, gerekli, kanunun onlara verdiği yetki kapsamında, doğal bir şey olduğunu ifade edenler. Art arda, tekrar tekrar, arkadaki niyetin "başka" olduğunu söyleyerek Ezgi'nin ve avukatlarının sorularına cevap vermekten kaçınanlar.

Bir noktada, müdahil avukatların arasında oturan, diğerlerinden daha kıdemli görünen bir avukat, tok bir sesle "sorguya itiraz edilmez, cevap verilir!" diyor. Bağırmıyor ama bas-bariton bir bağırtı kadar gür çıkıyor sesi. Bir an herkes duruyor, bunun üzerine hakim de sanığa dönüp soruya cevap istiyor.

Baştan beri hakimi tartmaya çalışıyorum. Ciddi bir tavrı var ama biraz sıkıntılı mı sanki? Ve asıl: Bir tarafa eğilimli mi? Bir yargıya varamıyorum.

Kapanış konuşmaları geliyor. Ezgi konuşuyor. Uzun, akıcı, güzel bir konuşma. Sonra iki tarafın avukatları söz alıyor sırayla. Karşı tarafın daha kıdemli görünen bir avukatı, kendisi için tehlikeli olabileceğini düşündüğüm bir argümanı da kullanıp, "Müvekkillerimin Onur Yaser'e ne garezi olabilir ki ona kötü muamele yapmış olsunlar?" demeye getiriyor.

Dikkatimin dağıldığı bir an tüm salonun birden bağırmasıyla toparlanıyorum. Bir avukat "Onur Yaser Can uyuşturucu kullanmamış olsaydı bunlar olmayacaktı" gibi bir şey demiş meğer. Buna kimsenin tahammülü yok.

-

Hakim, duruşma biter bitmez, orada, cüppesini çıkarıyor.

-

Duruşma boyunca, karşı tarafın bahsettiğim rahatsız edici tonu devam ettikçe Ezgi'ye baktım; benim oturduğum yerde böyle moralim bozuluyorsa o nasıl hissediyordur kendini diye düşündüm. Düzgün dili, özgüveni, tutarlılığı, keskin zekası, bir an bile şaşmadı. Sesi titremedi, gözünü kırpmadı.

Daha sonra düşünürken, burada geçen gün paylaştığım röportajda babasını anlatırken söyledikleri geldi aklıma:

«Tartıştığımızda bazen beni sinirlendirip çileden çıkarırdı. "Yeter baba" deyip odaya geçince arkamdan gelip "Ne oldu, pes mi ettin, gücün bu kadar mı yani?" derdi. Beni böyle böyle hayata hazırladı. Pes etmeyeceğim.»

Anneannem kalçasını kırmıştı, bikaç gün kaldım yanında. Her gün azimle yürüme denemeleri yaptı, hızla ilerledi ameliyat sonrası. Annemin azminin enerjisinin kökü-kaynağı belli aslında, dedik.

Neşesi yerinde oldukça güldü güldürdü her zamanki gibi, eskiden beri dinlediğimiz hikayelerin yanında kimisi bayağı fantastik yeni şeyler anlattı. (Bi kadın ölümün olmadığı bir yere gitmek istiyormuş. Kocası etme eyleme olmaz öyle şey demiş ama dinletememiş, kadın diretmiş diretmiş, sonunda ikna etmiş adamı. Düşmüşler yollara, dağ tepe yürümüşler günlerce, karşılarına içinde mezarlık olmayan bir köy çıkmış. Kadın demiş burada duralım işte, bak burada ölüm yok. Kocası gene demiş etme eyleme, olmaz öyle şey, ama yok, yerleşmişler oraya. Sonra adamın çobanlık yaptığı bir gün, kadın hastalanmış. Adam köye dönmüş, bir bakmış kadın ortada yok. . . . ) (Sonra? Sonrasını söylemem.)

İnsanın başına böyle büyük bir şey (kalça kırmak, yürüme zorluğu çekmek, vb.) gelince, başkalarının gözünde bir anda kimliğinin parçası oluyor o şey. Yakının olmayanlar/yabancılar zaten seni o halinle tanıyor, ama yakının olanlar bile bir anda o büyük durumun çerçevesi içinde görmeye başlayabiliyor seni. Hem o eskiden beri bildikleri kişisin, hem de o büyük şeyi yaşamış, bir anda o kimliği sırtına giymiş birisin. Bir tutukluk, bir elini kolunu nereye koyacağını bilememe durumu, karşında.

İnsanın böyle anlarda ihtiyacı olan, seni başına bir şey/o şey gelmiş eski sen gibi görecek insanlar belki. Hem önündeki engelleri aşma yollarını birlikte arayacak, sana güç verecek, hem de o yeni durumun bocalamasını seninle paylaşacak birileri. (Kimi büyük 'iyi' şeyler için de geçerli hatta belki bu. Yolda uçakta Amy (Winehouse) belgeseli vardı, bakın bi seyretmediyseniz.)1

Samatya'da yürüyorduk, dünya tatlısı sokaklar-apartmanlar, ağaç çamaşır kahvehane, kumru, seyyar satıcı, kışlık odun.

Tren yolunun yanında bi çıkmazda bu iki bebe, beni görünce “abi para düştü abi!” diye bağrıştılar. Baktım mazgalın hemen altında duruyor, bir madeni para. Bi tuttum denedim, yüklendim kaldırdım bir kenarından. Gücüm yetiyor ama ağır da. Bunlar minik elleri soktular aradan, uğraşıyorlar almaya ama hemen de olmuyor. Ben yoruluyorum, bunlar debeleniyor. Korktum, düşürsem kapağı maazallah eller haşat olacak, “çabuk çabuk” dedim telaşlandım, artık tam “çekin elinizi!” diye bağıracakken aldılar.

Rüya gibi geldi her şey. Mahalle bizim çocukluğumuzdan çıkma gibi, çocuklar bizim çocukluğumuz gibi. Abi'den yardım istemek için yardım istemenin gerekmemesi, derdini anlatmanın yetmesi. Bir madeni paranın önemi.

9 yıl olmuş.

Türkiye’ye hemen her geldiğimde Yalova’ya anneannemi görmeye bir gidiyordum. Eskiden Yalova’nın merkezinde oturuyordu, ev depremde hasar görünce tepelerdeki deprem evlerinin oraya taşındı. Çok acayip bir yer; şehri, denizi uzaktan görüyor. Arkasında daha yüksek tepeler-ormanlar var, hemen aşağısında da bir-iki ufak sakin köy. Ama o hepsinden ayrı, kendine has bir yer.

Geçen gittiğimde normalden biraz daha uzun kaldım, birkaç gün evde oturduktan sonra dedim bir çıkıp dolaşayım artık etrafı. Mahalleyi gezindim, tepelere-ormanlara doğru yürüdüm. Muazzam bir sakinlik, yeşillik, rüzgâr. Aşağıdan belli-belirsiz şehrin uğultusu. Dumanı. Arkadaki ormanın balta girmemişliği, bildiğin vahşiliği. Belki saat farkının, kaymış uyku düzeninin de etkisiyle bir acayip kafaya girdim yürüdükçe.

Dönüp eve giderken tepenin kenarından aşağıya, şehre doğru bir daha baktım. Hava hafif bulutluydu, yağmur çiselemeye başladı, sonra şimşek, gök gürültüsü derken sarsıcı bir hissiyat hasıl oldu.

Şimşek çaktıktan sonra gök gürültüsünün geleceğini biliyor ya insan: Orada akan elektrik havayı yardı, inanılmaz şekilde ısıttı-genleştirdi ve o etki kendi etrafını iterek sarsarak dalgalandırarak buraya kadar varacak. Bilen-gören için kaçınılmaz ama olaydan habersiz biri için büyük bir şaşkınlık kaynağı: Her şey sakin sakin, sonra birden bir patlama, gümbürtü.

Şehrin sınırını gördüm aşağıda hayal meyal; genişleyen inşaat çeperi, yeni yapılar, toz-duman-hava kirliliği. Belli ki daha çook inşaat yapılacak, çeper genişledikçe genişleyecek. Burası gibi dokunulmamış yerler cazip hale geldikçe inşaat dalgası tüm bu yeşilliğin üzerinden de gümbürdeyerek geçecek. Etki-tepkime-sarsıntı başlamış ama buraya varmasına daha var. Her şey hala sakin sakin.

Köken

Anneannem eski evden taşınırken balkondaki ortancalarını da getirmiş ama saksı yolda çatlamış, dağılmış. Komşusuna sormuş bunları ne yapsak diye, o da almış apartmanın kenarına dikmiş.

Saksıda özenle yetiştirdiği şey o sarsıntıdan sonra dışarıda yaşayamaz herhalde derken bir tutmuş, almış yürümüş ortancalar. “Belki yağmur oluğunun yanına diktiğinden bol su aldı, iyi geldi, kim bilir”, diyor anneannem.

Ataları Termal Kaplıcaları'ndaki bu çiçekler, balkon-saksı yıllarından sonra bu bambaşka yerde kalıcı topraklarını bulmuşlar şimdi, rahat rahat yayılıyorlar:

Komşulardan biri istemiş, ona da bir parça vermiş; bak orada, diye gösterdiler annemle. Karşı balkonda, saksıda. Şimdilik.

Sordukça aile hikâyeleri anlatır anneannem, bu sefer biraz not alayım diye heves ettim ama çok fırsat olmadı. Asıl memleket Senirkent’se Keçiborlu’daki kısım nasıl gitmiş oraya diye sordum. Büyük dayı askerden sonra kenevirden urgan yapmayı öğrenmiş meğer, Keçiborlu’da da kenevir varmış, Senirkent’i bırakıp oraya taşınmış. Sonra gençlerden birini yanına çağırmış, o da gidip marangozluk yapmış orada. Yıllar önce tanıştığım sevimli amca da onun oğlu imiş.

Ortancalar misali.

Çamaşır

Eskiden insanlar seyrek taşınırmış. Mahalleye yeni taşınan birileri olursa tüm gözler onların üzerinde olurmuş, uzaktan gördüklerinden yargıya varmaya çalışırmış insanlar. O yüzden bir yere taşınınca çamaşırları düzgün asmak gerekirmiş. Anneannem ne dermiş anneme bunun için?

“Şaydal şuydal asma çamaşırı!”1

James Ritchie, İskoçya’nın Edinburgh şehrinde öğretmenlik yapıyormuş.

Kendince ilginç şeyler anlatıyormuş derste, öğrencilerin ilgisini çekmek için de uğraşıp duruyormuş ama bir türlü istediği gibi olmuyormuş.

Günler-haftalar boyu kimsede bir merak-heyecan uyandıramayınca sonunda canına tak etmiş, bırakmış dersi falan, sınıfa dönüp “E siz nelerle ilgileniyorsunuz peki yahu, neleri seviyorsunuz?” diye sormuş.

Cevap yok.

“Yani vaktinizi nasıl geçiriyorsunuz?”

Yine, sessizlik.

“Mesela tatilde ne yapıyorsunuz?”

Nihayet (ve tabii ki):

“Oynuyoruz.”

Peki deyip derse dönmek yerine “Neler oynuyorsunuz mesela?” diye sormasıyla, bir acayip kapı açılmış Ritchie’nin önünde.

Çocuklar anlattıkça o merak edip sormuş, o sordukça onlar anlatmış. Sonra bakmış olmayacak, çıkartmış kağıdı-kalemi, notlar almaya başlamış.

O gün roller değişmiş sınıfta ve bir kez olsun, herkesin ilgiyle katıldığı bir ders olmuş.

Ritchie’nin ilgisi sonraki günlerde de devam etmiş. Ders aralarında bahçeye çıkıp oyunlar seyretmiş, şarkılar, tekerlemeler dinlemiş, gördüklerini-duyduklarını kağıda geçirmiş. Sınıftaki tayfaya ait bu dünyanın büyüsüne gittikçe daha çok kaptırmış kendini.

Sonunda, birkaç arkadaşıyla birlikte bir belgesel film çekmeye karar vermişler bu dünyaya dair. Almışlar aleti-edevatı, endüstriyel gelişimin hızla değiştirdiği Edinburgh sokaklarında, 1950 yılının pırıl pırıl bir altı günü boyunca gezinmişler, çoğu kız, 60 kadar çocuğun peşinde türlü-çeşit oyun kaydedip ortaya 18 dakikalık bir kısa film çıkartmışlar.

Film Barcelona’daki bir festivalde büyük ilgi toplamış. ‘Belgesel’ türüne İngilizce’deki adını vermiş ünlü bir yönetmen, “Gördüğüm en iyi amatör filmdi” demiş, eklemiş:

“Nedeni de belli: Birileri bir şeyi çok sevmiş, anlatmış.”

İki de kitap yazmış Ritchie ileriki yıllarda. Topladığı şarkıların, oyunların yanında, Edinburgh’daki kentsel değişimin yarattığı yıkıntılarda ve karanlık köşelerde ortaya çıkan beklenmedik oyun ve macera fırsatlarını da anlatmış.

Ben bu filme YouTube’da dolanırken denk geldim ilk. Kısacık bir fragmanı vardı, aşağıya ekliyorum. İp atlayanlar, çember olmuş koşanlar, patenle yokuş aşağı kayan, saçı, kıyafeti pek tertipli bir kız, ve hep birden söylenen bir şarkı.

Çok hoşuma gitti, hiçbir şey anlamadan, büyülenmiş gibi tekrar tekrar dinledim, izledim. Videonun altındaki yorumlardan birinde sözlerin yazdığını gördüm sonra, anca o zaman fark ettim İngilizce olduğunu şarkının: Vadide yeşeren çimler, yeşiller içinde bir hanım, bir evlilik teklifi, taksiler, kekler, saat üç buçukta bir düğün… Hepsi bir arada, otuz saniyeye sığmış.

İskoç Milli Kütüphanesi paylaşmış videoyu, altında da filmin ana sayfasına bağlantı vermişler. Gittim baktım, filmin yanında, ömrümde gördüğüm en güzel tanıtım yazısıyla karşılaştım. Fragmandaki türden ‘neşeli karmaşa’lı oyun şarkılarına ve tekerlemelere dair pek temiz, pek güzel, pek de derin bir şeyler demişler. Çevirmeye çalışırken bozmaktan korkuyorum ama bir parçası şöyle (orijinaline bağlantı aşağıda):

“Kadim gelenekler, mitler, dağ ve gül, taksilerle, telefonlarla, pudra ponponlarıyla bir arada. Eski kafiyeler nadiren yok oluyor; sürekli yeni bir şeyler çıkıyor ortaya. Kimse ‘Bu ne demek ki?’ diye sormuyor. Dünya olduğu gibi kabul ediliyor ve şiir, hayatta tutuluyor. En sevilen konu: Aşk ve ölüm. Eğitim ya da eğlence için değil; oyun oynama sanatının bir parçası.”

Birkaç yıl önce, yine YouTube’da gezinirken, ünlü bir piyanistin bir başkasına methiye düzdüğü bir videoya denk gelmiştim. Rus piyanist Sviatoslav Richter için, “tekniği şöyle güçlü, yorumu böyle farklı” vb. şeyler yerine, biraz değişik, insanı da biraz çarpan bir şey diyordu Glenn Gould:

“Richter, müzikle dinleyicinin arasından çekilmeyi en iyi başaran piyanist. Sanki bir aracı yok gibi, sanki doğrudan müziğe ulaşıyor gibi insan, onun çaldıklarını dinlerken.”

Bu yukarıdaki fragman niye o kadar büyüleyici geldi, niye tekrar tekrar dinledim sıkılmadan, ve niye şarkıyı bir arkadaşıma tarif ederken “tertemiz” dedim diye düşündüğüm bir sırada, Gould’un bu dedikleri geldi işte aklıma. 

Acaba insan çocukken, oyun için, sevdiği için, ne yaptığının öyle çok da farkında olmadan bir şeylere kaptırdığında kendini, daha mı doğrudan ulaşıyor sözler, şarkılar, renkler, güzellikler alemine?

Oradaki bir-iki ufak cevheri ürkütmeden yakalayabilmek için bin bir emekle ürkek-sessiz dolaşan kimi ‘sanatçı’ büyüklerin aksine, dangır dungur içeri dalıp, gördüklerini-bulduklarını koluna takıp getirip, hep birlikte, güle oynaya, o alemin sesi mi oluyor?

Doğrudan, aracısızca.

Filmin sayfası şurada (tanıtım metni de orada). Amerikalı etnomüzikolog Alan Lomax, 1951 yılında İskoçya’ya gidip Ritchie’yle tanışmış, kayıtlar yapmış; sohbetlerinden ufak bir parça şurada (hediyesi: Peggie adlı dupduru sesli bir kızdan bir tekerleme). Richter’den bir parça, şurada. Gould’la söyleşi de şurada.1

Rica kısmı: Arkadaşlar, daha sık yazayım diye heves ediyorum ama günlük hayatın yoğunluğu içinde motivasyon bulmak zor. İnsan yazdığı okununca, değer verdiği insanlarda bir yansıma bulunca mutlu oluyor. Motivasyon yolları ararken aklıma şöyle bir şey geldi: Öğrencilerin türlü konularda maddi ihtiyacı oluyor. Şu ana kadar gayrı resmi şekillerde destek olan birçok değerli arkadaşım oldu ama böyle durumlarda örneğin bir koşu yarışına katılıp onu vesile ederek bağış toplamak gibi bir yol da var. Ben de okulun bir vakfının/derneğinin bağış hesabını ayarlamaya mı çalışsam dedim. Koşmayacağım ama yazı yazmaya çalışacağım, yazı geldikçe isteyen derneğin/vakfın hesabına not düşerek, öğrenciler için kullanılmak üzere çam sakızı bağış yapacak. Bu şekilde destek toplayacak olmak da beni motive edecek.

Ne dersiniz? Bu işi yapmaya başlayabilirsem etrafınızdan ilgilenecek arkadaşlara iletir misiniz? Şimdiden teşekkürler.

Tamamen yanmış bir dağ sırtı boyunca yürüdüm bugün. Çarpıcı, sarsıcı, ıpıssız bir yok oluş.

Hiçbir yaşam belirtisi göremeden, patikasız, engebeli bir arazide küllerin-kayaların, yanıp devrilmiş ağaçların arasından düşe-kalka giderken, bir sürpriz: Yerden dimdik fışkırmış bir ufak çubuk-bitki. Kurumuş ama belli ki yangından sonra çıkmış ortaya.

Dibine, çıktığı yere baktım. Yarı yanmış bir kozalak.

Kafayı çevirip bir-iki adım yürüdüm, baktım az ileride bir tane daha. Bu seferkinin gövdesinde yeşilin bir gölgesi de kalmış. Güneş kızgın hava sıcak, dağ gölgesiz. Ölmemişse bile darda. Yarım şişe su vardı elimde, onun benden daha çok ihtiyacı var dedim, dudaklarımı ıslatıp kalanını döktüm dibine. Baktım bir hareket: Bir böcek yürüyor kenarında.

Sonra az ileride, tamamen yanmış, ufak ve ince dallı ama bir şekilde güçlü de görünen bir ağacın dibinde, daha büyük bir sürpriz: Kökün oradan fışkırıvermiş minicik bir öbek yeşillik. Yeni, yepyeni ve bu sefer bayağı, bildiğin canlı, yapraklı.

Gözlerim faltaşı gibi açıldı, bakışım-görüşüm değişti, aranmaya başladım. Baktım az ileride böyle bir tane daha. Sonra bir tane daha. Tamamen ölmüş, yanmış bitmiş kül olmuş gibi görünen o dağın dört bir yanında, aslında hummalı bir hareket.

Sanki: Nesillerden nesillere büyük felaket hikayelerinin anlatıldığı, o felaket tekrar geldiğinde yapılacakların her çocuğa öğretildiği bir kavim, kabile.

Yangından sonra kalan yaşam nüveleri birbirlerine ŞİMDİ, arkadaşlar, O ZAMAN İŞTE ŞİMDİ, demişler, başlamışlar işe.

Geri dönmek yerine dağın öbür tarafından inmeyi denedim, oldu. Medeniyete tekrar bağlandığım yerde bir mezarlık. Mezarlıkta böyle bir manzara.1

Pazar günü1 San Francisco'daki onur yürüyüşüne gittik. Belki biraz geç vardığımızdan, bağımsız gruplardan/topluluklardan çok türlü şirketlerin kortejlerini görebildik ama yine de çok güzeldi, cıvıl cıvıldı. Makinamın hafıza kartını temizlememiştim uzun süredir, fotoğraf çekerken yer kalmayınca eskileri sileyim dedim, 2013 yazında İstanbul sokaklarında çektiğim fotolar çıktı karşıma. Polis toplanıyor, sıraya diziliyor, gerilim, kaçışma, TOMA saçmalığı, bilmemne...

Yine o İstanbul'daki seferlerden birindeki gibi bir şeyin üzerine tırmanmıştım yürüyüşü seyretmek için, bir yandan foto çekiyordum, bir yandan etrafa bakınıyordum. Sonra birden, öyle çok bariz/istisnai bir şeyin de olmadığı bir anda bi şaşaladım, tüm o cıvıltı, rahatlık, özgürlük, bariyersizlik hissi fazla geldi gibi oldu, hop, gözlerimden yaşlar süzülmeye başladı.

Yaşım ilerledikçe çıktı bu adet, öyle pek de ön uyarı vermeden oluyor, ufak görünen bir şey tetikleyiveriyor, bir anda gözlerim doluyor. Sonradan bakınca anlayabiliyorum çoğu zaman neyin dokunduğunu ama o ilk anda pek düşünmeye, anlamaya fırsat olmamış oluyor. Ani bir şeyden korkup, refleksif bi tepki verip, ne olduğunu sonradan fark etmek gibi bişey.

Bir durup düşününce hissettim/anladım gibi geldi o an dokunanın da ne olduğunu ama tarif etmekte zorlanıyorum şimdi. O eski fotolardakilerle birlikte, hepimizin hem çaresizliği, zayıflığı, korkulu hırçınlığı, hem de birbirine dokunma, birlikte var olma, bin türlü nasırlı kalkanından kurtulabilme potansiyeli, gibi bir şey. "Burada2 böyle de orada3 neden öyle", gibi bir şey değil pek. Oradakinin de, buradakinin de, dokunaklı şekilde, aynı köklerden çıkabilişi. O robokop kalkanlarını giyip "müdahale"ye hazırlanan tıfıl polis çocukların yüzündeki türden gerilimler, korkular, tedirginlikler, ve tüm bunların, arada bir de olsa, yok olabilme ihtimali, gözümün önündeki.

Onur yürüyüşü geleneğine has değil elbet insanın birbirine dokunması, birbirini sağaltması, ama bu harika geleneğin kendine has bir yanı da var. Önünde biri pipisi açıkta gülerek, diğeri sakalının altında etekle, öteki kendini kaybetmiş yampiri yumpiri dans ederek, beriki şişko göbeğini hoplatarak, jartiyeriyle gezerken, kız kızla, oğlan oğlanla, kız oğlanla, oğlan kızla sarmaş dolaş yürürken, tüm cinsel mevzuların da ötesinde, "Arkadaşlar kendimiz gibi olmak SERBEST BIRAKILMIŞ!" gibi bir duyuru sanki, cisinden transına, sıskasından şişkosuna, hepimizi avcunun içine alan.

Eşlik müzik

Geçen dönem1 bir ara bir öğrenci yazıp görüşme talep etti. Ders çıkışında buluşup selamlaştık, "buyur" dedim, "dışarıda konuşsak olur mu?" dedi. Bozuntuya vermedim ama,

"..O konuşmalardan biri demek"

dedim içimden. "Tabii" dedim, çıktık dışarı.

Son bir buçuk yıl içinde ara ara olan bir şey bu. Hevesi kırılmış, morali bozulmuş, umudu tükenmiş öğrencilerle sohbet. Bu insanların kimisini iki-iki buçuk yıldır tanıyorum. 2020'nin Şubatında ilk tanıştığımızda gözlerinden pırıltılar fışkıran, merakları-heyecanları bulaşıcı, enerjileri tükenmez görünen bu pırlanta gibi gençlerin birçoğunun yüzünde süregiden donuklaşma, insanın içini burkuyor.

"O" konuşmaların yelpazesi geniş; önünü görmekte zorlanıp esasen biraz motivasyon, biraz da rehberlik isteyeninden, hayatta herhangi bir anlam görmeyi artık başaramayan, "intihar" kelimesini telaffuz edenine. Rehberlik/danışmanlık eğitimi olmayan biri olarak elden gelen, moral ve umut vermeye, gerçekçi olan ama karamsar olmayan şeyler söylemeye çalışmak. Dertleşmek, şakalaşmak, belki tecrübe paylaşmak. Ve ciddi görünen durumlarda, uzman desteği almak için teşvik etmek.

-

Bu işin -sanırım- ilk başladığı an, bir araştırma grubu toplantısı idi. Pandemi kapanmaları zamanı, 15-20 kişi Zoom'daydık. Teknik konularda konuşmanın pek de anlamlı olmayacağı kısa süre içinde ortaya çıkınca, hoca forumlarında tecrübeli/uzman arkadaşların böyle durumlar için verdiği tavsiyeler aklımda, başladık dertleşmeye.

Rektör ataması sonrası öğrenci protestolarına verilen "cevap" idi ana konu. Öğrenci evlerinin kapılarının kırıldığı görüntüler, hapse giren arkadaşları, şiddet görenlerin hikayeleri. Hepimizin bildiği, gördüğü şeylerdi ama insan bazen herkesin bildiğini bir kez daha paylaşarak sağaltabiliyor kendini ve birbirini.

Olanları tekrar anlatma faslından sonra kendilerinden bahsetmeye başladılar. Gece sokaktan "çakarlı" araba geçtiğinde duvarda ışıkları görüp, kendisini "almaya" geldiklerini düşünüp yattığı yere sinenler. Uykulardan kabusla uyananlar. Sistematik sosyal medya kışkırtmaları sonrası sokakta Boğaziçi montuna laf atılınca donakalıp ne yapacağını bilemeyenler.

Ruhlar sarsılmış, moraller bozulmuştu ama tüm bunların yanında, daha sonra da tekrar tekrar tanık olacağım bir şey daha vardı: Siyasetten en uzak olanların bile gözlerinde, yaşananlara dair içten bir öfke ve kırılması zor bir inat.

O günkü sohbet kime ne kadar şifa oldu bilmiyorum. "Hoca" olarak bir faydam dokunsun isteyip bu ilk seferde pek de bir şey beceremediğimi düşündüğüm için beni esasen biraz zorlamıştı. Bu dönemin kesitlerinden/olası özetlerinden biri: Birileri "yukarıdan" örneğin polisin bir öğrencinin kafasını minibüse vurmasının ne kadar da usturuplu bir davranış olduğunu açıklayan mesajlar yazarken, biz "aşağıda" o öğrencinin ve o görüntülere tanık olan arkadaşlarının yaşadığı travmanın etkisini azaltmaya çabalıyoruz.

-

Sınıfa görüşmeye gelen arkadaşla havadan-sudan konuşarak indik merdivenleri, dışarı çıktık. Bir daha dönüp baktım merakla yüzüne. Konuyu açmak yerine bu sefer de "hocam binanın arka tarafına gidip orada konuşsak olur mu?" dedi.

Böyle ekstra bir mahremiyet talebi o ilk zamanlarda gelmiş olsa işaret ettiği ciddiyet yüzünden belki iyice tedirgin ederdi ama artık sadece bir "kalibrasyon" yapmaya sebebiyet veriyordu. "Tabii", dedim. "O" durumların biraz daha ciddi olanlarındandı demek. Ağır bir şey olacaktı ama muhtemelen ilk defa göreceğim bir şey olmayacaktı. Olası durumlar, denilebilecekler dönmeye başladı kafamda.

Binanın köşesini dönüp havadan-sudan konuşarak yürümeye devam ederken, göz ucuyla yan tarafta bir kalabalık fark ettim.

-

Bizimkilerle ilk tanıştığım, okulda çalışmaya başladığım o Şubat 2020'de, resmen bir Boğaziçi çalışanı değildim henüz; bir TÜBİTAK bursiyeri olarak başlamıştım işe. Resmen de okulun bir elemanı olacağım günü dört gözle bekliyordum ama bekleme çeşitli sebeplerden biraz uzun sürecekti. Yaklaşık iki yılın sonunda muradıma erdiğimde, okula olanlar olmuştu. Ben gene mutluydum ama biraz buruk bir mutluluktu bu artık. Normal şartlarda hayatımda önemli bir geçiş noktası olarak göreceğim, güle-oynaya kutlayacağım bu parlak gelişme, olayların akışı içinde çözünüp o parlak renginin ancak bir gölgesini bırakabilmişti. Üstünden bir-iki ay geçtikten sonra bile kendi kendime hatırlatmaya çalışıyordum arada: "Bu iş oldu. Sen artık buradasın, buranın bir parçasısın. Eğreti değilsin." Hisler mantıkla-telkinle kontrol edilemiyor ama her zaman.

-

O sağdaki kalabalıkta, tanıdık yüzler vardı. Bize bakıyorlardı. Kafam amatör terapist bulutundan sıyrılıp ne olduğunu anlamaya çabalarken yanımdaki eşek sıpasına döndüm: Sırıtıyordu.

"Hocam", dedi. "Biz sizin kadro için bir kutlama yapalım dedik." 15-20 kadar öğrenci, önlerinde pastalar, yüzlerinde kocaman gülümseme.

Kaynaştık güldük, yedik içtik. Sohbete-dertleşmeye şakalara-hayallere daldık. Arada konu geldiğinde gözlerde aynı inatı gördüm, gülümsedim.

O "Ben buradayım. Buranın bir parçasıyım. Eğreti değilim." hissi, işte o gün, geldi.

Üstelik kadrosu/ataması, resmiyeti/"amir"i, hiçbirinin herhangi bir şekilde sarsamayacağı şekilde geldi.

Bu aidiyet hissi geçtiğimiz süreçte çeşitli şekillerde sınanan ama tüm bu sınamalardan zımba gibi geçebilmiş meslektaşlarımın neye sahip olduğunu artık bilmenin kıvancıyla, okula girebilen-giremeyen tüm arkadaşlarıma, kurumdaşlarıma, güzel bir dönem dileğiyle, ve dayanışmayla,

Sevgiler,

Arkadaş

Sabahları arabayla 45 dakika kadar gidip bir tren istasyonunun oraya park ediyorum, oradan 5-10 dakika yürüyüp trene biniyorum. Çok güzel bir ışık oluyor günün o saatinde, hafif sisli dağların arkasından yeni yeni çıkıyor güneş, diğer insanlarla birlikte sessiz sessiz, hızlı hızlı yürüyoruz istasyona doğru. Sabah serinliğinde güne pek güzel bi başlangıç oluyor.

İlk günden beri görüyorum ama birkaç gündür iyice dikkatimi çekiyor; yol üzerindeki koca bir köprünün altında, yanda az ilerde bir eşya yığını var. Bir-iki alışveriş arabası, battaniye/yorgan gibi bir şeyler, içi dolu çöp torbaları. Gidişte de dönüşte de bakıyorum birini görecek miyim diye ama biraz uzak, biraz da köprü ayağının arkasında kalıyor, tam anlaşılmıyor. Bırakıp gitmiş mi acaba diyorum ama öyle de gelmiyor bir şekilde. Belki eşyaların duruşu, hırpaniliğin aşırı olmaması falan, ya da işte sebebini bulmakta adını koymakta zorlandığım bir içgüdüsel "orada biri var" hissiyatı.

Trenden indikten sonra da Berkeley evsizleri karşılıyor insanı ama onlar ortada oluyorlar; kimisi kahvesini almış laflıyor, kimisi dükkanların önünde uyku tulumunun içinde uyuyor, doğrulmuş oturuyor. Bu köprünün altındaki, hiç görünmüyor.

Bugün sabah oradan geçerken gene baktım baktım göremedim kimseyi, sonra birden fark ettim; alışveriş arabalarının birinin üstünde ipe dizilmiş, iri greyfurt boylarında bir sıra bal kabağı. Cadılar Bayramı süsü asmış.

1

Bir gün sabahtan akşama bin türlü tetkik tahlil sonunda heyetin karşısına çıkmaya hak kazanmışım. "Bölüm sonu canavarı" gibi, bir tür mafya büyükleri, bilgeler konseyi gibi geliyor kulağa The HEYET. Tam nasıl bir şey bilmiyorum, niye gerekti onu da bilmiyorum. Önce "tamam bitti işiniz internetten alın raporu" dediler, sonra telefonla arayıp haberdar ettiler Heyet aşamasından.

"Saat 1:30'da gel" denmiş bir yığın insan, birlikte yığılıyoruz bir koridorun başına. Hep birlikte gelip, hep birlikte saatlerce bekliyoruz. Adı söylenen Heyet'in olduğu odaya giriyor, bir süre kalıp dışarı çıkıyor, tekrar bekliyor. Sonra içeriden gelen haberi alıp çıkıyor binadan.

Önceki gün hafif kavga ettiğim güvenlikle diplomatik bir görünmezlik paktı imzalamışız gibi, volta ata ata birbirimizin önünden geçip duruyoruz ama birbirimize bakmak yok, gerilim göstergesi yok. Bir ara maskenin arasından gözlerini yakalayıp "dün benim biraz kalbimi kırdın" deyip buzları eritme denemesi yapsam mı diyorum, fırsat olmuyor. Fırsat yaratma enerjisini de bulamıyorum kendimde.

Saatler saatleri kovalıyor, sayımız azalıyor. Kalanların biri boylu poslu, eşofmanımsı bir kıyafetin üstüne eski, kaz tüyü bir mont gitmiş bir kız. Elinde birtakım poşetler, sırtında bir sırt çantası, kenardaki koltuklarda oturuyor. Hafif pejmürde ama sporcularda görünen türden, sebebi belli, ve boşvermişlik hissiyatı yaratmayan bir pejmürdelik gibi. Boyunun da uzunluğuna bakıp sporcu olsa gerek, diyorum.

O ana kadar Heyet'in huzuruna çıkacak herkes adıyla soyadıyla, resmi bir tonla çağrılmış, ama Heyet odasından çıkan genç doktor bu sefer "Ebru hanım", diyor. Kız kalkıyor yerinden. Doktorun sesinde bir saygı tonu var gibi geliyor ama nasıl bir saygı tam anlayamıyorum. Zor bir şeyler yaşamış birine karşı duyulan türden bir saygı gibi mi? Bir cemiyetin saygın bir üyesine duyulan bir saygı gibi mi? Hayret diyorum, Ebru bizim kuşağın popüler ismi, şimdiki gençlere de koyuyorlar demek.

O ana kadar insanların buraya ne için geldiğini düşünmemişim, benimki "işe giriş", ama diğerleri ne? Hafif muğlak şekilde "herhalde tedavileri için falan karar alınıyor" diye düşünüp geçmişim.

Ben voltaya devam ederken kız çıkmış, sıkıntıdan süregiden yer değiştirme koreografisinin bir anında oradaki bir adamla yan yana düşüp sohbete başlamışlar, kulak misafiri oluyorum. Adam biraz teklifsizce, "sizin ne içindi?" gibi bir soru soruveriyor. Kız "ben" diyor, duraklıyor. "Kemoterapi tedavisi görmüştüm." "Erken emeklilik denemeye karar verdim, onun için geldim." "Memurluktan mı?" diyor adam, "yok", diyor, "özel sektörde çalışıyordum". Yandan dönüp yüzüne bakıyorum ilk defa, gözlerinin yanlarındaki kırışıklıkları görüyorum. Düşündüğüm kadar genç değil; hakikaten de yakın olsa gerek yaşlarımız. Tekrar çağırıyorlar, gidiyor.

Adamla ben yan yana kalıyoruz. İlk defa düşünüyorum, fark ediyorum. Bu heyet sağlık/tedavi kararları için toplanan bir heyet değil, resmi şeylerle ilgili kararlar alıyor; herkesin başka türlü bir başvurusu bir şeyi var, onun hükmünü veriyorlar. Adamın deminki patavatsızlığından güç alıp normalde yapmayacağım bir şey yapıp, bizzat ona soruyorum:

"Sen ne için gelmiştin?"

"... alacağım da", diyor. Duyamıyorum ne dediğini, tekrar tekrar tekrarlatıyorum. Özel konudur diye normalde hiç sormayacağım şeyi etraftaki herkese ilan ettirecek kadar söyletip, sonunda anlıyorum. Silah ruhsatı.

Psikiyatriden, ortopediden, nörolojiden, her şeyden geçmiş, bir tek kalpte ufak bir şey çıkmış. Bozuluyor, "kalpte bir şey var diye vermeyecekler mi", diyor. Psikiyatri, nöroloji, bunlar değil mi önemli olan? "Evet kalbin ne alakası var", diye destekliyorum, sonra içimden gülüyorum kendime. Büyük haksızlık! Adam silahını almasın mı!

Kısasa kısas (başkasının kısasına benden kısas) ilkesine devam edip biraz daha deşiyorum. "Neden alacaktın silah? Kişisel merak mı?" Evet, diyor. "Avcılık falan mı?" diye ittiriyorum, "yok", diyor. Hafif zor bir duruma düşüyor sanki ama gocunmuyor, kendinde soru sorma hakkı gördüğü gibi başkasının da kendisine sormasına hak tanımış hakikaten. Art arda bir şeyler sıralıyor; hazırlanmış ve tekrar tekrar tekrarlanmış bir açıklama gibi. Bilmemhangi akrabası muhtarmış, onun silahı varmış, bu da hep almak istemiş, vb.

"Alınca ne yapacaksın" diye sormuyorum artık. Çağırıyorlar, gidiyor, ikinci çağrıdan dönerken baş parmağıyla bu iş tamam işareti yapıp gülüyor bana mutlu mutlu, çıkıyor binadan.

Beni çağırıyorlar.

"Arkadaş İnan."

Soyadı yok. Çocuk kapıyı aralıyor, içeri alıyor, "şurada durun", diyor, kapının yanını gösterip. Gösterdiği sanki özel bir yermiş, sanığın mahkeme karşısında duracağı noktaymış gibi bir hava oluyor, ama öyle bir şey yok, kapının yanında rastgele bir yer.

Oda küçücük, o kadarcık yerde hafif karikatür gibi görünen U şeklinde bir masayı sığdırmayı da başarmışlar. Masanın etrafında: The Heyet.

Heyet'i incelemeye fırsat olmuyor; U'nun benden en uzak noktasında hem yaşı, hem havası, hem de maske takmayışıyla ortamın en kıdemlisi olduğu belli bir doktor, "İnan bey", diyor. "Memuriyet için başvuruyorsunuz, değil mi?" Evet, diyorum. Nerede, diyor. Söylüyorum. Hangi bölüm diyor, söylüyorum.

"Bir sağlık sorununuz var mı?", diyor.

"Onu siz söyleyeceksiniz" demiyorum.

"Yok", diyorum. Bir anlık sessizlikten sonra panikle "biraz işitme kaybım var", diye düzeltiyorum.

Babacan, sevecen bir tonla, "İnan bey, memurluk yapmanızın önünde bir engel yok", diyor. Sonra hafif "grandiose" (ama gene sevimli) bir tonla ekliyor: "Türkiye'nin HERHANGİ BİR YERİNDE memurluk yapabilirsiniz".

Şaşkınlıktan gülmek gelmiyor aklıma, başımla selam verip çıkıyorum odadan.1 Sonra da binadan. Hava bugün güzel. Hastane "Tepeüstü" adlı yerde, pek de güzel bir manzarası var.

Melezleşmenin, karışmanın güzelliği, potansiyeli, malum. Ama hiçbir yerde sınır-engel-mesafe kalmaması? Her şeyin her şeye her an karışabilmesi, bulaşabilmesi?

Gönül istiyor ki bazı şeyler kısmen de olsa izole kalsın. Müzikler-masallar-desenler-şiirler, bir nebze de olsa, farklı diyarlarda, bağımsız şekillerde gelişebilsin. Ve sonra bakabilelim, aklın yolu, gönlün yolu, bir mi. Neler için bir, neler için birçok?

Teruna Jaya hakkında

Doktora için ABD'ye giderken götürdüğüm CD'lerden biri Led Zeppelin'in “Page and Plant”inin bir albümüydü. Aslında rock albümü ama Mısırlı bir orkestra ile çalışmışlar; elektrogitarların arasında yok bilmem darbuka giriyor, keman taksimi geçiyor falan, ilginç bir şey, hoş bir çorba.

Pek alaturka müzik dinlememişim o zamana kadar, sevebileceğimi de düşünmemişim ama bu albümü döndüre döndüre dinlerken o bahsettiğim karmaşa hoşuma gidiyor, arada taksimlere ayrı bir kulak kesiliyorum, darbukaları ayrı bir seviyorum.

Etraftaki ecnebi arkadaşlardan da sevenler var albümü ama benim yakaladığım tadı yakalayamıyorlar, hissediyorum. Bambaşka bir müzik iklimi içinde -çok kulak kabartmadan da olsa- geçirdiğim yıllar, belli ki kulaklarımda farklı birtakım reseptörler açmış, yavaş yavaş anlıyorum.

Taksimleri darbukaları öyle mest ola ola dinlerken bir gün fark ediyorum ki bazı parçaların gerisini tamamen boşvermişim, başa sarıp sarıp aynı yerleri çalıyorum.1 Bir uyanma anı oluyor: “Lan ben bizzat bu müziklerin anavatanından, ana diyarından geliyorum. Salak mıyım da kulağımı tersten gösteriyorum?” Bir dahaki memleket ziyaretinde atlayıp İstiklal'deki Megavizyon adlı büyük dükkana gidiyorum.

Gidiyorum ama ne aradığım belli değil. Benim için hep fonda kaybolmuş bazı raflar gözüme bir anda görünür olmuş ama ben bakmayı henüz bilmiyorum. Şaşkın şaşkın dolanırken, yaşıtım sayılacak bir arkadaş çıkageliyor:

“Yardımcı olabilir miyim?”

Ferdi, benim için adeta bir masal kahramanı.

Sen derdini anlatmak için kelime bulmakta bile zorlanırken senin tam da neye ihtiyacın olduğunu anlayıveren insanlar, birçoğumuzun karşısına çıkmıştır herhalde hayatta.

Ben “ya, böyle taksimli falan bir şeyler” diye debelenirken Ferdi uzatmamın gereği olmadığını hissettiriyor, rafları dolanmaya başlıyoruz birlikte. Birer birer albümleri seçiyor topluyor, sonra peşine takıp stüdyomsu bir odaya götürüyor beni.

Muazzam bir ses sisteminin hoparlörlerinde CD'leri çalmaya başlıyor birer birer ve anlatıyor: Bu Şükrü Tunar. Bu Barbaros Erköse. Açtığı kapıların muazzamlığının, bu dünyayı yeni keşfeden bir insanın yaşayacağı mutluluğun/heyecanın farkında olsa gerek.

Ne verirse alıyorum o gün. “Satıcı-alıcı” değil aramızdaki ilişki, daha sonra yıllar boyu sürecek bir müzik arkadaşlığının başlangıcı.

Eve gidiyorum, heyecanla dinlemeye başıyorum yeni müziklerimi. Kimilerine iyice tutuluyorum, arada etrafımdakilere de göstermeye/dinletmeye, hafiften de “bakın ne muhteşem şeyler buldum” diye caka satmaya çalışırken, bi gün annem elimdeki bir CD'ye bakıp,

“Aa, Erköse'leri deden de çok severdi”,

deyiveriyor.

Kalakalıyorum öyle. Torununa kuruyemişler, hediyeler getirmeyi, rakı içmeyi seven dedem. Çok keyifli bir gülüşü olduğunu hatırladığım, ilkokulun başlarında kaybettiğim, doğru dürüst tanıma şansı bulamadığım dedem. Barbaros Erköse seviyormuş.

Dedemin anısına, sevgili Ferdi Canbolat'a teşekkürlerle, Barbaros Erköse ve arkadaşları çalıyor: Arnavut Oyun Havası.

Boğaz kenarında denize bakıyordum; derin, koyu, hareketli, ayrı bir dünya. Durup seyrettikçe aşkın ("transcendent") bir şeyler çağrıştırıyor insana.

Sonra dedim balık için de yukarısı mı böyle acaba. Ve aslında, ikisi de sıradan ve dünyevi mi. Yoksa ikisi de mi aşkın. Ve dünyevi olan zaten aşkın mı (bakmasını bilene).

Makalemizin başlığı:

"Nerdesin aşkın, burdayım aşkın: A history of the dichotomy between the transcendent and the ordinary, and its rejection."

(Türkçe)

A little note I had shared with some friends about an impressive person I was lucky enough to know, written on the day before the announcement of the Nobel Prize for the LIGO team.

As the announcement for the Nobel Prize in Physics approaches, with the LIGO team being a strong candidate, a story from my grad school years (partly motivated by the recent pleasant discussion with Jean/Nitesh et al.):

When I first arrived at Caltech, perhaps like many of my new friends there, I was a little intimidated. I looked around at the people, wondering if there were any actual geniuses walking around incognito. One guy in particular seemed highly suspicious; an East Asian guy in his 40s who was always in the physics building, walking around with an air of coolness about him. “That looks like somebody who could be a genius”, I remember thinking.

Then of course, years passed, and I ended up losing much of the awe and the fear, and even developed a bit of a disdain for genius worship—and even the word itself. That Asian guy: turned out to be a senior technician for undergraduate lab courses; a skilled experimentalist to be sure, but not a professor.

In my third year I think, I became a lab assistant myself. Despite having stronger inclinations towards theory work, I enjoyed the lab course; I was teaching about experiments that I had not done myself when I was an undergraduate, and there were a lot of fun things to learn.

The source of much of the fun was another guy who was something like a senior lab coordinator: a Scottish guy, perhaps in his late 50s, who taught me the basics and helped when I had trouble with a student’s question, etc. When things went smoothly and all the students were silently working on their experiments, we would settle in a corner and have pleasant conversations with him about all sorts of things. He taught me cool facts about vacuum pumps, lasers, high pressure gas containers, what have you. He knew so many cool things about so many topics of practical interest, and after realizing the enjoyment I got out of listening to him talk about such things, he started to open up some conversations by saying, “Here’s one you will like”, moving on to tell me about yet another gem. He was always pleasant, naturally modest and helpful, and seemed to be content with his work, though I never really got to learn about the details of his position. I simply assumed his permanent job was to teach such lab courses.

Years after graduating, I came across the transcript of an oral history of the LIGO project—the likely candidate of tomorrow’s Nobel Physics announcement. I was shocked to learn that my Scottish mentor for that undergraduate lab course, Ronald Drever, had contributed some of the most crucial ideas and techniques for LIGO; ideas that made the whole project—the largest NSF project ever, I think—possible. According to the text, after years of work, he was sidelined due to some nasty politics (and that must be the time I met him), but after a lot of commotion, finally got at least part of the credit he deserved.

In the following years, as I followed the news about LIGO, I started to see his name come up again and again. Finally, it seemed, he was being recognized for his great contributions. This culminated with him receiving the prestigious Shaw Prize and the Breakthrough Prize in Fundamental Physics in 2016 (among other prizes).

Unfortunately, it also became apparent that he was suffering from dementia. One of his collaborators visited him after the great success of LIGO on what happened to be an exceptionally good day for Ron, and he apparently was able to understand that the discovery had been made, and was pleased with the outcome. Ron died in March 2017. Had he been alive, he would be one of the natural candidates for tomorrow’s prize.

Ortaokuldayken bilim-uzay-roket-macera, diller-dağlar-tüneller-piramitler gibi konularda (Amerikanca'dan apartma tabirle nörd'lükte giik'likte) kafamın uyuştuğu bir arkadaşım daha vardı: Timur.

Türlü-çeşit iyi/zırva kitaptan ansiklopediden okuduklarımızla uzun münazaralara beyin fırtınalarına dalardık Timur'la da. Kara delikler, uzaylılar, Atlantis. Atom, roket, kozmos. Kızlar. Uçaklar. Bulutlar.

Bilim kulübü kurup kimya deneyleri yapmıştık birlikte, Bakırköy Akıl Hastanesi'nin bahçesinde, Paşa Tepesi'nin ücra köşelerinde keşiflere maceralara gitmiştik. İnsan bir zamanki hali/durumu/kafayı bazen aklında kalmış bir anının tuttuğu ışıkla hatırlıyor en iyi: Timur bir kitapta çok eski, çözülememiş bir dilden parçalar görmüş, bana da göstermiş, gel bunu çözmeye çalışalım demiş. Ben yok ben yapmıycam sen uğraş demişim, o da bana bozulmuş: "Sen çok değiştin."

Sporla da uğraşıyorduk birlikte. Toplu spor taraklarında çok bezim olamamıştı benim ama birtakım antrenman manyaklıklarında kafamız uyuşuyordu. Şinav, koşma, kulaktan dolma (nasıl oluyorsa) karate, kung fu. Gene bir an: Mekik sırası bende, rekorumu kırmak için kendimi yırtıyorum, Timur ayaklarımı sabitlemiş, beni motive etmeye çalışıyor: "Onu düşün!" (O = hoşlandığım kız)

Böyle bir sevimlilik de var o zaman. "96'ncı mekiği çekebilirsen belki o da senden hoşlanır." Timur'un hoşlandığı kızdan bahsediyorduk bir seferinde de, bir yaz kampında gördüğü kendinden büyük, liseli falan oğlanların ne kadar güçlü olduğundan dert yanmıştı: "Onlar bir kayayı rahatça kaldırabiliyor, ben, zar zor." Yani? Daha bir kayayı kaldıramazken onun da seni beğenmesini nasıl bekleyebilirsin ki?

Gidip konuşmak hiçbir zaman bir olasılık olamadı, mekikleri çektik, rekorları kırdık.

Birlikte yaptığımız türlü çeşit projeden birinin adı UFC idi. Proje: Uçan araba. Önce kısaltmayı seçip sonra neyin kısaltması olsun bu diye kelime aramıştık. Sonuç: Unidentified Flying Car--Tanımlanamayan Uçan Araba. Sonra arabadan vazgeçtik, bir uydu yollayalım uzaya dedik. Uydu orada boş boş durmaktansa bize Dünya'nın fotoğrafını yollamalıydı, ama nasıl? Uydudan önce dijital fotoğraf makinasını icat etmek gerekiyordu. Gene bir an: Altın Rehber'den bir elektronikçi bulmuş aramışım, analog-dijital dönüştürücü devrelerinin fiyatlarını soruyorum. Adam bana evladım sen onu ne yapacaksın diyor, uzaya yollayacağımız uydunun görüntü yollayabilmesi için minik güneş panellerinin üzerine düşecek ışığı sinyale çevireceğini anlatıyorum. Fiyat değil, nasihat veriyor.

Tüm muhabbetlerimiz meraklarımız içinde Timur'un en güçlü tutkusu göklere yönelikti. Yükseklik korkusu vardı, ama uçmak istiyordu. Ben lisede başka okula gittim, uzak kaldık ama ikimiz de ayrı ayrı bulaştık havacılığa. O korkusuna rağmen Türk Hava Kurumu'nun paraşüt kursuna gitti, sonra delta kanada başladı, ben de yamaç paraşütüne. Sonra yıllar yılları kovaladı, ABD'de doktoranın mutsuz-yalnız, telefon defterine ve eski anılara dalınan gecelerinin birinde arama motoruna Timur'un adını yazdım, ve ortak arkadaşımız/kankamız/ekürimiz Emre'nin yaptığı sayfayı buldum. Timur bir delta kanat uçuşu sırasında hayatını kaybetmişti.

Başta anlattığım, Levent adlı arkadaşımla o zamanki projelerimizden de bahsettik geçen görüştüğümüzde, bilim kurgu denilecek bir tanesinin bugün gerçek olmuşluğuna güldük, kendimizi kutladık. Dün bu uzaydan kendi fotosunu yollayan araba meseleleri çıkınca da işte Timur geldi aklıma. Çok bana hitap etmedi olayın kendisi ama Timur olsaydı, onunla da gülerdik dedim.1